Moja wycieczka do Wielkiej Brytanii a tamtejsza sytuacja mniejszo¶ci walijskiej.
4 lutego 2010 r. wyleciałem w towarzystwie Agnieszki do Newentu w Anglii, bardzo blisko „granicy” z Wali±. Cóż na temat Anglii nie chcę się tu rozwodzić, choć byłem zachwycony wiosenn± pogoda w lutym. Dookoła zielono, kwitn±ce przebi¶niegi, temperatura dodatnia powyżej + 5 stopni Celsjusza. Mimo porannej rosy i wilgoci bardzo fajny odpoczynek od polskiej zimy. Muszę powiedzieć, że mimo mojej ostrożno¶ci do wszystkiego, co angielskie nie zawiodłem się. S± tam mili i przyjaĽnie nastawieni ludzie. Nie zawiodłem się również zwiedzaj±c muzea angielskie i walijskie, ponieważ zadbano o polskiego turystę oferuj±c mu opisy w języku polskim. Oczywi¶cie nie zabrakł również opisów w innych językach. Cóż, dzięki temu, że Anglia i Walia leż± na wyspie nie widać tu zniszczeń po ostatniej, jak innych wojnach. Bardzo stare drewniane budynki z XV, XVI, XVII, XVIII wieku s± w dobrym stanie. Ludzie o nie dbaj± i użytkuj± do dzisiaj. Niebywałe w Polsce!!! Tyle o Anglii, choć bardzo mnie zauroczyła. Byłem bardzo ciekawy, jaka jest sytuacja rodzimej mniejszo¶ci, a że w pobliżu znajdowała się Walia, więc bardzo chętnie skorzystałem z możliwo¶ci odwiedzenia jej. Pojechali¶my do stolicy Walii Cardiff (wal. Caerdydd). Ta czę¶ć Walii podobna jest do Łużyc, ponieważ językiem walijskim posługuje się tu zaledwie 0-12,5% , ale napisy na wszystkich tablicach (drogowych, miejskich, innych) s± tej samej wielko¶ci w języku angielskim i walijskim. Niestety nie spotkałem ludzi mówi±cych po walijsku, choć znajomi zapewniali mnie, że spotkali bardzo dumnych ze swojego pochodzenia Walijczyków. Również od znajomych dowiedziałem się, co zreszt± potwierdziłem w Internecie, że na północnym zachodzie mieszka większo¶ć Walijczyków, którzy w ponad 60% posługuj± się językiem walijskim, podobnie jak w katolickiej czę¶ci Górnych Łużyc. My¶lę, że sytuacja Walijczyków jest 100% lepsza mimo ich zależno¶ci od Wielkiej Brytanii ( w zamy¶le Anglii), ponieważ na każdym kroku można spotkać flagi Walii, napisy tej samej wielko¶ci, szkolnictwo w narodowym języku obowi±zkowe do 16 roku życia. Na Łużycach chyba niemożliwe!!! Od przypadkowo poznanych ludzi w Cardiff (wal. Caerdydd), głównie na terenie zamku, dowiedziałem się o staraniach władz Walii nad wprowadzeniem języka walijskiego do codziennego użytku na terenie całej Walii. Oczywi¶cie dowiedziałem się tego dzięki tłumaczeniom przyjaciół, a dokładniej Polaka Marka, który bardzo dobrze spełniał się w roli tłumacza języka angielskiego, szofera i przyjaciela. To jemu zawdzięczam ciekaw± wycieczkę, za co bardzo dziękuję. Muszę powiedzieć, że odtworzony, choć z elementami oryginalnymi, zamek Cardiff (wal. Caerdydd) z walijsk± flag± (biało-zielon± z czerwonym smokiem) na szczycie, tworz± bajkowy obraz. Ta sceneria bajkowo¶ci ł±czy kamienne zabytki Walii (od I i II wieku rzymskich czę¶ci grodu przez X do XIX wieku walijskiej historii zamku) z bajkow±, ale drewnian± architektur± Dolnych Łużyc. Ciekawostk± walijsk± jest drobna rzecz, ale my¶lę, że mogłaby przyj±ć się na całych Łużycach, to znaczek z flag± Walii i innego kraju. Oczywi¶cie ja kupiłem taki, gdzie obok flagi Walii znajdowała się flaga Polski. W Walii bardzo spodobało mi się ł±czenie starego z nowym, co pozwala na dalsze użytkowanie cało¶ci. Dalsze ciekawe informacje, które bardzo chciałbym przenie¶ na grunt łużycki znalazłem w Internecie na Wikipedii:
„Walia (wal. Cymru, ang. Wales) – jedna z czterech czę¶ci składowych w Wielkiej Brytanii, celtycka kraina historyczna, czę¶ć składowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej
Walijczycy (ang. Welsh (people), wal. Cymry) – naród celtycki zamieszkuj±cy głównie Walię (3 mln) i Anglię (0,6 mln). Język walijski - język z grupy brytańskiej (p-celtyckiej) języków celtyckich, którym posługuje się ponad 600 tys. mieszkańców Walii (stan na 2001). W regionie tym ma on status języka urzędowego. Można wyodrębnić cztery główne dialekty: wenedocjański, powyski, domecki i gwencki. Najstarsze zabytki literackie pochodz± z VI w.
W XX stuleciu liczba użytkowników walijskiego zaczęła gwałtownie się kurczyć i twierdzono, że wyga¶nie on w przeci±gu kilku pokoleń. Spis powszechny zacz±ł zadawać pytania o język w 1891 roku, w tym czasie 54% ludno¶ci wci±ż posługiwało się walijskim. Liczba ta malała z każdym kolejnym spisem, osi±gaj±c najniższy wynik w 1981 (19%), który utrzymał się w 1991, natomiast w roku 2001 wyniósł 21%. W spisie z roku 2001 odnotowano także, iż 20% osób potrafiło po walijsku czytać, 18% pisać, a 24% rozumieć mówiony walijski. Co więcej, największy ich odsetek był w¶ród młodych ludzi, co dobrze rokuje temu językowi. W roku 2001, 39% dzieci w wieku 10-15 lat potrafiło mówić, czytać i pisać po walijsku (wiele z nich poznało go w szkołach), odpowiednio 25% w wieku 16-19 lat. Jednakże, odsetek mówi±cych walijskim na obszarach, gdzie język ten jest głównym, wci±ż maleje. Wydaje się, że to wzrastaj±cy walijski nacjonalizm utrzymuje ten język przy życiu, a powstanie walijskiego radia i telewizji zachęciło do jego poznawania. Prawdopodobnie najważniejsze okazało się wprowadzenie obowi±zku nauczania walijskiego w szkołach dzieci do 16 lat, co spowodowało zwiększenie się popularno¶ci języka na obszarach walijskojęzycznych i podstawowej jego znajomo¶ci tam, gdzie dominuje angielski. Spadek odsetka Walijczyków znaj±cych walijski został zahamowany, a nawet obserwuje się wzrost jego popularno¶ci. Obecnie walijski stał się językiem codziennym w wielu regionach Walii.
Serdecznie pozdrawiam Tomasz Olgierd Major z Maszewa w Polsce.
Mój hoglěd do Wjelikeje Britiskeje a tamna situacija Waliziskej mjeńąyny.
Dnja 04.02. 2010 som gromaĽe z moju Agnieszku do Newenta we Engelskiej z lětadłowego stojniąća podla města Goleniów lě¶ěł. To¶ Newent jo był cil naąogo hoglěda, ale tam lětadłowego stojniąća njejo, pótakem smej musełej blisko Londona lě¶e¶, a pón z awtom z bratąom Agnieszki Markom t¶i stundy hyąći jě¶. Newent jo małke engelske město niĽi 5000 luĽi a laľy blisko „granicy” z Waliziskeju. Wó Engelskej njok wjele pisa¶, lěcrownoľ som był kradu rad z nalětnym (majowym) wjedrom w zymje. Hokoło zelenje, kwi¶e sněgulki a ¶opło 5-7 stopnjow huąej nula. Lěcrownoľ zajtąo wjele jo wódy na rostlinach, na tąawje a hoknach było, to¶ kradu dobre wótpocynk wót pólskeje zymy. Dejm wam groni¶, aľ som měł tąach, dokulaľ engelskeje rěcy njehumejom, weto engelske luĽe su se wjaselili na zmakanje ze mnu. Som teke měł dobrego p¶ełoľowarja engelskeje rěcy a mójogo lubego góspodarja, p¶ewódnika a ąofera Marka, kótaryľ juľo niĽi dwě lě¶e w Engelskej bydli. Wón jo bratą mojeje Agnieszki. Dejm groni¶, aľ Engelske luĽe su kradu p¶ijazne a p¶ija¶elske. SnaĽ by se kradu wjaselili gaby ja mogał z nimi samski se w engelskej rěcy rozgranja¶. Som se teke wjaselił ga som hoglědał do muzejow engelskego a walijskego, dokulaľ wónej stej za pólskego turista starajej a foldery a informatiske kórty su teke w pólskej rěcy p¶igotowane. Hocywidne, aľ wóni su teke w hynakąych rěcach byli, pótakem teke w nimskej rěcy. Coľ jo, Ľěk tomu, aľ Engelska a Waliziska laľej na kupje, to¶ njejsu k hoglědanju rozpadane, stare twarjenja pó slědnej abo drugich wójnach. Moľno how stare drjewjanomurjowane twarjenja z XV, XVI, XVII, XVIII stole¶i namaka¶. LuĽe how se wó nje kradu staraju a huľywaju do Ľinsająnego dnja. To¶ w Pólskej wjelika rědkosć!!! Pótakem wó Engelskej juľo końc, lěcrownoľ som se w njeju pit¶ku zalubił. Som kradu narski był, kaka jo situacija mjeńąyny how, pótakem ga som zgónił, aľ blisko jo Waliziska, to¶ rad som był a hobjadny z moľnosću hoglědanja do njeje, lěcrownoľ ten Ľěl ze stolicu Waliziskej- Cardiff (wal. Caerdydd) jo pódobny na rěcnu situaciju w Dolnej Łuľycy. How walizisku rěcu moľo jano 0-12,5% powěda¶, ale napisma na městnych toflach a drogowych toflickach, p¶i amtach a bankach su tak rowne w engelskej a waliziskej rěcy. Som pit¶ku tuľny był, dokulaľ njejsom namakał luĽi, kotareľ by nałoľowali walizisku rěc, lěcrownoľ móje znate su mě gronili, aľ takich luĽi jo wjele a wóni su jich namakali. SnaĽ někotare wót nich su kradu gjarde na swój walijski pochad, a teke walijski powědaju. To¶ wot znatych, kótrychľ som teke w interne¶e namakał, som zgónił, aľ na pódpołnocy a dłujkim pódwjacoru ta wětąyna Waliziskich bydli, a wěcej ako niĽi 60% nałoľujo walizisku rěc, pótakem jo pódobnje ako w katolskem Ľělu Górneje Łuľyce. Myslim se, aľ situacija Walijskich jo 100% lěpąa lěcrownoľ wóni su wótwisne wót Wjelikeje Britaniskeje (k rozmyslowanju Engelskej). Wót luĽi spóznatych w Cardiff (wal. Caerdydd), to¶ głównje na goĽisću, som zgónił wó staranjach amtarjow w Waliziskej wó zawjeĽenje waliziskeje rěcy k nałoľowanju w cełej Waliziskej. Wócywidne jo, aľ som to zgónił Ľěk p¶ełoľowanju mójogo p¶ija¶ela a Polaka Marka, kotaryľ wjelgin rědnje se huspółnił ako mój p¶ełoľowar a p¶ija¶el, a tek znajucy mój zajim za mjeńąyny. Ze zagórjonosću a rad jo mě p¶ełoľował z engeląćiny do póląćiny te nazgónjenja. Pótakem som wjelgin Ľěkowny za móľnosć hoglěda do Waliziskej a tym wąyknym wěcam, kótareľ Ľěki jogo p¶ełoľowanju som mogał zgóni¶. Dejm wam groni¶, aľ znowa natwarjony w XIX stole¶u, lěcrownoľ z oryginalnymi elementami grodk w Cardiff (wal. Caerdydd) z waliziskeju chorgoju (biało-zelenym a z cerwjenym plónom) na tormje dajo k glědanju bajkojty hobraz teje krajiny. Tu bajkojtnosć jo zwisk kamienjowych pomnikow Waliziskej (wót I a II sto¶e¶a romańskich Ľělow groda, a p¶ez X do XIX stole¶a walijskich stawiznow groda) z bajkojtnymi, ale drjewjanymi twarenjami Dolnej Łuľycy. To¶ ja som tak z mójoma wócyma to hoglědał. Wjeliku zajmnostku z Waliziskej a dobra do ¶iąćanja we Łuľycy jo małke znamuąko, na kotarymľ su pódla chorgoja pólskej a waliziskej, to¶ teke w město pólskej, pódla walijskiej su hynakąe chorgoja. W Waliziskej a Engelskej kradu su mě se spodobali zwiski starego z nowym, kotareľ daju moľnosći zgromadnego tranja a huľywanja. Daląne zajmne informacije, kotareľ kradu cu p¶enjasć do Łuľyce z Waliziskej, som w interne¶e na Wikipedii namakał:
„Waliziska (wal. Cymru, ang. Wales) – jadna ze styrjoch Ľělow Wjelikej Britaniskej , celtiska historiska krajina.
Waliziske (ang. Welsh (people), wal. Cymry) – celtiski narod, kotaryľ bydli głownje we Waliziskej (3 mln) a Engelskej (0,6 mln). Waliziska rěc - Ľěl kupki britiskej (celtiskej), kótaruľ nałoľujo wěcej ako 600 tys. hobydlarjow Waliziskej (2001). W tom regjonje jo wóna statna rěc. Moľno ju Ľěli¶ na styri główne dialekty: wenedocjański, powyski, domecki i gwencki. Nejstarąe knigłowe pomniki pochadaju z VI stolě¶a.
W XX stole¶u licba huľywarjow walijskiej rěcy jo se zachopiła malsnje spada¶ a někotare juľo gronili, aľ wona homjelknjo w p¶e¶ěgu por generacijow. Powąitkowny spis jo zachopił zadawa¶ pąaąanja wó rěc w lě¶e 1891, w tom casu jo 54% luĽow nałoľowało hyąći walizisku rěc. Licba ta z kuľdym spisom mjeńąa była, to¶ jo nejmjeńąu licbu w lě¶e 1981 (19%) měła, jo wóna dłujko aľ do lěta 1991 była, pón w lě¶e 2001 jo wótrosła do 21%. W spi¶e z lěta 2001 jo napisane teke, aľ 20% wósób mogało pó walizisku cyta¶/ lazowa¶, 18% pisa¶, a 24% rozmě¶ rozgrono pó walizisku. To¶ wěcej, nejwětąa licba mjazy młodymi luĽami była, pótakem dobre jo to za p¶ichod teje rěcy. W lě¶e 2001, 39% Ľi¶i w starstwje 10-15 lět jo mogało cyta¶, pisa¶ a groni¶ pó walizisku (wjele z nich jo spóznało tu rěc w ąuli), z togo 25% w starstwje 16-19 lět. Weto procent luĽi, kótareľ walijski powědajo, na teritoriju, Ľoľ tu rěc jo ta główna, stajnje wóteběra. Se zda, aľ p¶iběrajucy walijski nacjonalizm Ľarľy tu rěc p¶i ľywjenju, a zběľk walijskego radija a telewiziji wabi za jogo spózna¶e. Po pąawje nejwaľnjejąe jo se pókazało zawjeĽenje winowatosći hucby walijskego w ąulach Ľi¶i w starstwje do 16 lět, co jo se p¶icyniło k zwětąenju popularnosći tej rěcy we walijskorěcnym rumje a zakładnego zna¶a tam, Ľoľ engelska rěc jo we wětąynje. Pótakem wóteběranje licby Walijskich znajucych walizisku rěc ako maminu rěc jo se „zastopowało”, a samo huglěda, aľ jogo popularnosć rosćo. Něnto walijski jo se stał wąedna rěc we wjelich regjonach Waliziskej.
Stakim naĽejam se, aľ tak rowno w psichoĽe buĽo teke w cełej Łuľycy, to¶ wąykno jo wótwisne wót Ľinsająneje młoĽiny.
Z hutąobnym postrowom
Waą pólski p¶ija¶el Tomasz Olgierd Major z Maszewa w Polskej.
|
73,895 Unikalnych wizyt
